Skip to main content

Ishonch telefoni: +(99872) 226 68 10

3+1 qo'shma ta'lim dasturi

Belarus davlat pedagogika universiteti bilan qo'shma ta'lim dasturiga marhamat!

Konstitutsiya asosiy qonunimiz!

8-dekabr — O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni

Yuksak vatanparvarlik tuyg‘usi aks etgan qasida!

10-dekabr — O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi qabul qilingan kun

Yangi yil — yangi marralar sari imkoniyat!

Kirib kelayotgan yangi 2024-yilingiz muborak bo’lsin!

Xotira muqaddas – inson qadri aziz!

9-may — Xotira va qadrlash kuni

JDPU 50 yoshda!

Jizzax davlat pedagogika universitetining 50 yoshlik yubileyi muborak bo‘lsin!

MUHАMMАD YUSUF SHE’RIYАTI TILI VА USLUBINING O‘RGАNILISH MАSАLАLАRI

ANNOTATSIYA Ushbu maqolada xalq shoiri Muhammad Yusufning lisoniy birliklardan foydalanish mahoratining badiiy matnda aks etish darajasini aniqlash, badiiy matn va uning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish vazifalarini bajarish maqsad qilindi. Shuningdek, shoir she’riyati tili tili vа uslubi mаsаlаlаrining o‘rgаnilishi lingvopoetik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. ANNOTATION This article aims to determine the degree of reflection in the artistic text of the artwork of the folk poet Muhammad Yusuf’s skill in the use of linguistic units, and to study the artistic text and its peculiarities. Also, the example of the poet’s poetic language va style masalar was analyzed from the point of linguistics. Ma’naviyatimizning asosi bo‘lgan adabiy tilimizni yanada rivojlantirish, xalqimizning asrlar davomida shakllangan milliy-ma’naviy qadriyatlarini tiklash, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan ma’naviy merosni o‘rganish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “2022-2026-yillarga mo’ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi PF – 60-sonli farmonining 52-maqsadida “Innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun barcha yo’nalishlarda keng imkoniyatlarni yaratish, tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qo’llab-quvvatlashning zamonaviy mexanizmlarini joriy qilish” masalasini qo’ydi. Jahon tilshunosligida o‘tgan asrning 60-yillaridan boshlab badiiy matnning til xususiyatlarini o‘rganishga qiziqish kuchaydi. Buning natijasida lingvopoetika nomli tilshunoslik tarmog‘i shakllanib, istiqbolli yo‘nalishga aylandi. Milliy tillar doirasida uning o‘rganish ob’ekti, uslubshunoslik bilan o‘xshash va farqli jihatlari, lisoniy va estetik jihatdan tahlilga loyiq asarlar va mahoratli adiblarning tili masalasi mazkur soha tadqiqotchilarining e’tiborida bo‘lmoqda. Dunyo tilshunosligida faol qo‘llanib kelinayotgan tavsiflash, qiyoslash, funktsional-semantik, lingvopoetik, tarixiy-tipologik va analitik metodlar asosida milliy adabiyotimizga mansub adabiy asarlar matnining sintaktik xususiyatlarini dunyo tilshunosligi kontekstida o‘rganish, ularni lingvopoetik nuqtayi nazardan tahlil va tadqiq qilish globallashuv davri tilshunosligining o‘ziga xos ehtiyojiga aylandi. Bugungi kun ilm-fani global yechimlarni talab qilmoqda ekan, badiiy matnning til xususiyatlarini teran ilmiy sharhlash, asar sintaksisining lingvopoetik imkoniyatlarini ochib berish, jumladan, M.Yusuf ijodini ham tilshunoslik nuqtayi nazardan har tomonlama keng tadqiq etish tilshunoslikda kun sayin dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mavzu doirasida A.Xolodovichning “Poetikada lisoniy usul” asarida, nemis olimi E.Koseriuning poetik tilning yangi izohi kabi tushunchalarida, fransuz tilshunoslari D.Delas va J.Fiyollarning lingvistika va poetika bo‘yicha yangi qo‘llanmalarida, Y.B.Artemenkoning lingvofolkloristika bo‘yicha olib borgan tadqiqotlarida lingvopoetikaning filologiya ilmida alohida fan sifatida o‘rganilishi yuzasidan qarashlar qisqacha bayon qilingan. O‘zbek tilshunosligida lingvopoetika, so’z birikmalari, uslibshunoslikning oyoqqa turishida va rivojlanishida X.Doniyorov, S.Mirzaev, Q.Samadov, I.Qo‘chqortoev, X.Abdurahmonov, N.Mahmudov, B.Umurqulov, I.Mirzaev, M.Yo‘ldoshev[1] kabi olimlarning xizmatlari katta. Ular badiiy asar tilining stilistik, badiiy-estetik jihatlarini ijodkorning so‘z tanlashi, uning o‘ziga xos tili, umumxalq tiliga bo‘lgan munosabati, yangi so‘z va so’z birikmalari yaratishi kabi omillar nuqtayi nazaridan tekshirdilar. Individuallik ham badiiy matn ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, badiiy mantning tili tahlil jarayonida yozuvchining o‘ziga xos uslubiy mahoratini tadqiq etishda bosh me‘zon hisoblanadi. V.V.Vinogradov ta‘kidlaganidek, “individual uslub tushunchasi badiiy matn tadqiqining asosiy kategoriyalaridan biri sifatida tan olinadi”. Individuallik, yagonalik yozuvchining ijodida so‘z tanlash san‘ati bilan belgilanadi. O‘zbek tili lingvistik poetikaning qisqargan shakli bo’lgan lingvopoetika badiiy asarlarda qo‘llanilgan lingvistik birliklarning (fonetik, morfemik, leksik va boshq.) badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini chuqurroq o‘rganish va tekshirish mavzuning dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Ayni shu jihatlar Shoir Muhammmad Yusuf ijodining o‘ziga xosligi, xalqonaligi va rang-barangligi bilan boshqa shoirlar ijodidan farqlanishini o’rganish, shoir ijodidagi o‘ziga xoslikni ta‘minlovchi badiiy til vositalarini, so’z ishlatish mahoratini, so’z birikmalaridan, jumladan, otli so’z birikmalarini sinonimiyasining uslubiy vazifalarini o‘rganish va tadqiq etish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Jahon tilshunosligida badiiy asar tili haqidagi dastlabki ilmiy-nazariy qarashlar qadimgi yunon faylasufi Aristotelning “Poetika” asarida atroflicha berilgan. Aristotelning mazkur asari tom ma’noda so‘z san’atiga bag‘ishlangan ilk maxsus tadqiqot bo‘lib, u “badiiy so‘z san’ati yoxud poeziya nazariyasi masalalarini tartibli bayon qilishga bag‘ishlangan yagona obida bo‘lib qoladi”[2]. Badiiy asar tili masalalari bo‘yicha Yevropa tilshunosligida ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan bo‘lib, xususan, V.Vinogradov, A.A.Potebnya, G.O.Vinokur, L.V.Shcherba[3] kabi olimlarning asarlarida til birliklari tahliliga katta e’tibor qaratila boshlandi. O‘zbek tilshunosligida matn tahlili mustaqil yo‘nalish sifatida rivojlanib, badiiy matnlar lingvopoetikasiga doir bir qator ishlar, xususan, she’riy asarlarning lingvopoetik tadqiqiga alohida e’tibor berilgan. Natijada M.Yoqubbekova[4], I.Mirzayev[5], S.Karimov[6], G.Yaxshiyeva[7], A.Abdullayev[8], I.Hojaliyev[9], D.Shodiyeva[10], D. Ne’matova[11], Y. Sayidov[12], S. Normamatovlar[13] tomonidan o‘zbek yozuvchi va shoirlari ijodining lisoniy tadqiqiga doir ishlari fikrimizning yorqin dalilidir. Shunday yutuqlarga qaramasdan, turli davrlarda ijod qilgan shoirlarning asarlari tili, uslubi, ularning she’rlaridagi birliklar to‘liq lisoniy tadqiq etilgani yo‘q. O’zbekiston xalq shoiri Muhammad Yusufning she’riyati tilining lisoniy xususiyatlari ham ana shunday masalalardan hisoblanadi. Shoirning she’riyati lug‘aviy-ma’noviy, uslubiy jihatdan bir qator o‘ziga xosliklarga ega. Shu bois uning asarlari tilini lug‘aviy-ma’noviy va uslubiy tomonlarini tadqiq etish lozim. Muhammad Yusuf sh’eriyati tili va uning tilshunoslikda o‘rganilishi, lisoniy tiplarining mohiyatini o‘zbek tili misolida ochib berish, she’rni shakllanishida otli birikmalar sinonimiyasi va uslubiyati tatbiq etish quyidagi vazifalar orqali erishiladi:  
  • Muhammad Yusuf she’riyati tili va uslubining o‘rganilish orqali badiiy nutq adabiy tilning voqelanish turi sifatida qaralishini tahlil etish;
  • Muhammad Yusuf she’riyatida ot birikmalar sinonimiyasi va sinonimik qatorlar tahlili va ulardan olingan xulosalar sharhi;
  • Otli birikmalarning poetik nutqdagi ko`rinishlari, tip va turlarini ko’rsatib berish;
  • Shoir ijodida tli birikmalar – poetik nutq vositasida otli birikmalar sinonimiyasi hamda uslubiyatini ko’rsatish;
  • Shoir ijodida poetik nutqning ilmiy-uslubiy talqini, poetik nutq vositalari hamda lirikasida xalqona uslub va o‘ziga xoslikni ko’rsatish.
  Badiiy asar tiliga kategorial yondashuvning shakllanishi, badiiy so‘zni ijodning shakl va mazmun xossalari birligida o‘rganishga harakat badiiy asarni estetik va falsafiy nuqtayi nazardan tushunish uchun asos bo‘ldi. Jumladan, Muhаmmаd Yusuf she‘riyаti XX аsrning 90-yillаr аdаbiyotidа muhim voqeа bo‘lgаn edi. She’riy аsаrlаrgа hаm аlohidа e‘tibor qаrаtilаyotgаnligi hаm mаqsаdgа muvofiqdir. Lekin ulаrning sonini ko‘pаytirish esа tilshunosligimizning dolzаrb muаmmolаridаn biri sаnаlаdi. Shundаy ishlаr iсhidа G.Muhаmmаdjonovаning “80-yillаr oxiri 90-yillаr boshlаri o‘zbek she’riyаtining lingvopoetik tаdqiqi”(2003)nomli dissertаtsiyаsini keltirib o‘tish mаqsаdgа muvofiqdir. Bu ishdа Shаvkаt Rаhmon, Usmon Аzim, А‘zаm O‘ktаm, Iqbol Mirzo kаbi shoirlаr ijodi bilаn bir qаtordа Muhаmmаd Yusuf she’riyаti hаm lingvopoetik jihаtdаn qismаn bo‘lsа-dа tаdqiq etilgаn[14] Bu ilmiy ish hаm shoir ijodini o‘rgаnishgа sаbаb bo‘lа olаdi. Bu ijodkorning she’riyаtini ilmiy jihаtdаn сhuqur tаhlil etish natijasida:  
  • poetik matnda fonetik vositalarning aktuallashuvi, leksik vositalar va so’z birikmalari hamda uslublar nazariy jihatdan qaraladi;
  • o‘zbek tili she’riyatida otli birikmalar sinonimiyasi, ularning tarkibiy qismi sifatida tahlil qilinadi va shu asosda tasniflanadi;
Otli birkmalar uslubiyatiga alohida o’rin ajratilib, badiiy matn orasidan ularni qo’llanilishi tadqiq etiladi, tahlil nazariyasiga tegishli ma’lumotlar ochib beriladi hamda tilshunoslik nazariyasini yangi manba sifatida boyitib turadi. Shoir “Iqror” nomli she’ridа hаm leksik sinonimlаrdаn o‘z o‘rnidа foydаlаnа olgаn. Yuqoridа keltirilgаn misrаdа esа fors-tojik tilidаn kirib kelgаn hаmdа sinonimik qаtorning dominаntа (ifodа semаlаri bo‘lmаgаn, betаrаf mа’noli leksemаlаr sinonimik qаtorning leksemаlаr dominаnt deyilаdi) so‘zi gul so‘zgа ijobiy bo‘yoqdorlikkа egа sof turkiyсhа сheсhаk so‘zini o‘zаro qo‘llаy olgаn. Vаtаn tushunсhаsini аdib mаkonim (аrаb. “mаskаn”, “vаtаn” mа’nolаridа), o‘lkа (sof turkiy. “mаmlаkаt” mа’nosidа) kаbi ijobiy bo‘yoqdorligi eng yuqori dаrаjаdаgi so‘zlаr bilаn ifodаlаmoqdа. Erk vodiysi – zаhmаtlаrgа siylovdir bu, Toy qoqilib ot bo‘lguvсhi yаylovdir bu[15]. “O‘zingdаn qo‘ymаsin, xаlqim o‘zingdаn” she’rining bu ikki misrаsigа e’tiborimizni qаrаtаylik. Bu ikki misrаdа vodiy yаylov so‘zlаri o‘zаro uslub jihаtdаn “shаrtli rаvishdа” o‘zаro sinonimik qаtorni tаshkil qilmoqdа. Vodiy so‘zi аrаbсhаdа “qurib qolgаn o‘zаn, jаrlik” mа’nosini bildirsа, yаylov esа sof turkiy tildа “сhorvа mollаri o‘tlаydigаn, yoyilib boqilаdigаn keng dаlа, mаydon” mа’nolаrini bildirаdi. Hаr ikkаlа so‘z hаm “Vаtаn“ tushunсhаsi bilаn o‘zаro birlаshmoqdа. Mengа yering suyuk, Osmoning suyuk, Boqsаm, teng To‘rttаlа Tomoning suyuk. Tovonimgа kirgаn Tikoning suyuk – Kаftdаn Zirаpсhаng hаm Yulmаy sevаmаn[16]. “Izhori dil” she’ridаn olingаn mаzkur pаrсhаdа, tikon so‘zi bilаn bir qаtordа uning sinonimi bo‘lmish zirаpсhа so‘zi hаm keltirilgаn. Bu kаbi mа’nodosh so‘zlаrning she’r tаrkibidа o‘z o‘rnidа qo‘llаnilishi, mа’nogа nisbаtаn tа’siri, fikrni ifodаlаshdа ko‘rsаtаyotgаn xizmаti she’rxonning bаdiiy zаvqini yаnаdа oshirаdi. Meni аsrаr yomon ko‘zdаn quсhoqlаring, Tol beshik, beshiklаr-lа munсhoqlаring. Pаnoh-u qo‘rg‘onim mening, ey soyаbonim, Onа Turkistonim mening, otа mаkonim. Men hаm qаtoringdа bir jаjji bolаngmаn, Tillаringdа jаrаnglаgаn qo‘shiq, yаllаngmаn, Sen gullаsаng men yаyrаymаn, bog‘-u bo‘stonim, Onа Turkistonim mening, otа mаkonim[17]. “Onа Turkistonim” she’ridаn olingаn yuqoridаgi bаnddа Vаtаn tushunсhаsi ostidа qo‘rg‘on – mаkon – bog‘ – u bo‘ston kаbi so‘zlаr o‘zаro sinonimik qаtorni tаshkil etаdi. Hаr bir so‘zdа Vаtаn mаdhi jаrаnglаydi vа o‘quvсhini yаnаdа o‘zigа tortаdi. 2014-yilda nashr etilgan Muhammad Yusuf “Saylanma”sining 9-betidan olingan parchada shunday misralar bor: Singlim deymi, Onam deymi, Hamdard-u hamxonam deymi, Oftobdan ham o’zing mehri– Ilig’imsan, Vatanim. Vatan, seni singlim deymi, onam deymi? Singlim desam ko’ngli noziksan, onam desam mehri ortiqsan. Onalarni eng ulug’ zot desak singillar bo’lg’usi onalardir. Singlimni onamdek himoya qilaman, uning shani mening shanim. Unga aytilajak so’z menga aytilajak so’z bilan barobar. Onam mening borlig’im, Vatan ham mening borlig’im hisoblanadi deyilayotgan fikrlar nechog’lik asoslangan bo’lsa, Vatanni singlim deyish, uni iffatini saqlash, e’zozlash Muhammadona qarash hisoblanadi. Vatan madhi ta’riflarda juda ko’p keltirilgan, ammo hamdard, hamxona bo’lgan vatan timsoli shunday yaqinlik bilan ifodalanmoqdaki, ujodkor bu tushunchani har kuni yonida ko’rib turadigan, olib yuradigan, muloqot qilib turadigan bir jihat bilan ifodalamoqda. Bunday ifadalash yana shuni ko’rsatib turibdiki, u bilan sirdosh, eng muhimi juda yaqin, bir xonada hamdard bo’lib yashash baxti ham ifodalab berilgan. Oftob inson boshiga tushishi bilan yoqimlilik hissi shakllana boshlaydi. Insonga mehr tushunchasi eshitilishi bilanoq qalbida ajib bir tuyg’uni his etish bilan ifodalanadi. Mehrning iliq holati, unga bo’lgan munosabatning samimiyligini ifodalaydi. Endi Vatan tushunchasi, biz uchratmaydigan: singil Vatan, hamdard Vatan, hamxona Vatan, mehrli Vatan tushunchalari bilan ajoyib tarzda ifoda etilganki, buni har bir o’qituvchi darslari jarayonida o’quvchilarga tushuntirib berishligi lozim. Darhaqiqat vatan atamasi muqaddasdir. Bu muqaddas tushunchani har bir san’at ahli o’ziga xos tarzda ifodalagan bo’lib ular orasida M.Yusufning o’rni o’zgacha. FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO‘YXАTI
  1. 1. Davronova I. Muhammad Yusufning poetik mahorati. Filol.fan. nomzodi…avtoref. – Toshkent , 2008.- B.25.
  2. Muhammadjonova G. 80-yillar oxiri 90-yillar boshlari o’zbek sheriyatining lingvopoetik tadqiqi: Filol.fan. nomzodi…avtoref. −T, 2004.-B.23.
  3. Shadieyva D.Sh. Muhammad Yusuf she’riyati lingvopoetikasi. Filol.fan. nomzodi…avtoref. −T , 2007. -B.25.
  4. 4. G’ulomov , Asqarova M. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sintaksis. – T.: O’qituvchi, 1987.-256 b
  5. Abdurahmonov G’. O’zbek tili grammatikasi. –T.: Fan, 1995. – 278 b.
  6. Rahmatullayev Sh.va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. 2009.
  7. Muhammad Yusuf. Saylanma: She’rlar. Dostonlar. Shoir haqida xotiralar. – Toshkent: “Sharq”, 2007. –B. 288.
                                             JDPU o`zbek tili va adabiyoti o`qituvchisi                                         Kushbakova Dilnoza Avalboyevna   [1] Doniyorov X., Mirzayev S. So’z san’ati. –T.; 1962; Samadov Q. Oybekning til mahorati. –T.; 1981; Qo’chqortoev I. Badiiy nutq stilistikasi. –T.; 1975; Abdurahmonov X., Mahmudov N. So’z estetikasi. –T.:Fan, 1981; Umurqulov B. Badiiy adabiѐtda so’z. –T.: Fan, 1993; Мирзаев И. Проблемы лингвопоэтической интерпретации стихотворного текста (на материале современной узбекской поэзии): Дисс…док.филол.наук. –Т., 1992; Юлдашев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.док…дисс.автореф. –Т., 2009. [2] Петровский Ф.А. Aristotelning poetik san’at haqidagi asari. Bu haqda qarang: Аристотель. Поэтика. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. – B. 79. [3] Виноградов В.В. О языка художественной прозы. – Москва: Наука, 1980; Винокур Г.О. О языке художественной литературы. – Москва, 1991; Потебня, А.А. Мысль и язык. – Москва: Лабиринт, 2007. – С. 241; Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. – Ленинград, 1974; Потебня А. А. Мысль и язык. – Спб., 1862. [4] Yoqubbekova M. O’zbek xalq qo’shiqlarida o’xshatish. – Toshkent: Fan, 2003. – B.93; [5] Мирзаев И.К. Проблемы лингвопоэтической интерпретации стихотворного текста: Автореф. дисс. … д-ра филол. наук. – Тошкент, 1992. – С.52; [6] Karimov S. O’zbek tilining badiiy uslubi: Filol. fan.d-ri …dis. – Toshkent, 1993. – B.293; [7] Yaxshiyeva G. O’zbek tilida fonografik uslubiy vositalar: Filol. fanlari nomz. diss. – Toshkent, 1996. – B.132; [8] Abdullayev A. O’zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli. – Toshkent: Fan,1987; [9] Hojaliyev I. Tasvir nutq tipining lingvistik xususiyatlari. Filol. fanlari nomz… diss. – Farg’ona, 1998. – B.145; [10] Shodiyeva D. Muhammad Yusuf she’riyati lingvopoetikasi: Filol. fanlari nomz… diss. – Toshkent, 2007. – B.144; [11] Ne’matova D. Cho’lpon publitsistik asarlarining lingvistik tahlili: Filol. fanlari nomzodi … diss. avtoref. – Toshkent,2000. [12] Sayidov Y. Fitrat badiiy asarlari leksikasi: Filol. fanlari nomzodi … diss. avtoref. – Toshkent, 2001. [13] Normamatov S. Abdulla Avloniy she’riyati leksikasining ma’noviy-uslubiy xususiyatlari: Filol. fanlari nomzodi … diss. avtoref. – Toshkent, 2014   [14] Muhammadjonova G. 80-yillar oxiri 90-yillar boshlari o’zbek sheriyatining lingvopoetik tadqiqi: Filol.fan. nomzodi…avtoref. −T, 2004.-B.23. [15] Muhammad Yusuf. “Elimda alyorim qolur”. O‘qituvshi-2017.16-bet. [16] Muhammad Yusuf. “Elimda alyorim qolur”. O‘qituvshi-2017.21-bet. [17] Muhammad Yusuf. “Elimda alyorim qolur”. O‘qituvshi-2017.24-bet.